احاطه به آينده را دارا بود در حال بيدارى از آن استفاده مىكرد . اما احتمال دوم ، چون لازم مىآيد نفس قبل از اختراع و عملش عالم باشد كه بر طبق آينده از پيش خود اختراع صورت نمايد و در اين صورت تقديم همان صورت لازم مىآيد . پس هر دو احتمال باطل است . احتمال سوم مىماند كه همان متعين است كه از ذات خود نفس نيست ؛ بلكه در عالمى ديگر است كه نفس متصل به آن عالم مىگردد . بنابراين آنچه از اقسام موجودات به نظر مىآيد ، در عالمى ديگر با وجود ديگرى كه فناناپذير است ارتباط دارد . خلاصهء فرمايش پارهء تن نبوت عليها السلام آن است كه همين نعمت‌هاى سابق الذكر ، بعينه ابديت دارد و ادراك آن ابديت با اين بدن عنصرى متعارف ممتنع است . به عبارت ديگر ، مثلًا ماهيت عسل همين ماهيت سيب ، انگور ، هوا و آب است ؛ اما ظهورش در عالم ديگر با وجود جمعى متعالى و آميخته به نيستىهاست و آن عالم ، بالاتر از اين عالم است و مادامى كه انسان در تنگناى اين كالبد هستى است نمىتواند آن را درك كند . « 1 » مگر اين كه به مرگ ارادى نه طبيعى نايل آيد . چنانچه سيد بحر العلوم در منظومهء فقهى خود مىفرمايد : مُتْ قَبلَ موتِك فَهُو الحياةُ * مَا أَهونَ الموتَ على مَن ماتوا قبل از مرگ طبيعى با مرگ ارادى بمير و همان ، زندگى حقيقى است . افرادى كه به اين ترتيب نايل آمده‌اند مرگ براى آنها بسيار آسان خواهد بود . عالم ماده عالم ماده ، جهان محسوسات و مركب از ماده و صورت و پيوسته در تغيير و جدايىِ

--> ( 1 ) . اين برهان تشريح آن چيزى است كه صاحب حكمة الاشراق در اين مقام گفته : از امورى كه بر عالم مثال دلالت دارد ، خواب‌ها و پيش‌گويىهاى درست مىباشد ؛ زيرا اين افراد خواب‌ها و يا پيش‌گويىهايى را كه در آينده به وقوع مىپيوندند خود ايجاد نمىكنند ؛ چه اين كه ناتوانى آنان و به‌طور كلى بشر از پديد آوردن آينده ، روشن و واضح است ، و نيز فردى كه خواب مىبيند در قوا و روحش چنين قدرتى نيست و اگر چنين نيرويى مىداشت مىبايست در بيدارى قدرت بيشترى براى ايجاد داشته باشد . اگر اين علم پديده نفس خود باشد مستلزم اين است كه قبل از خود عالم باشد و اين هم محال است . علاوه بر اين خود انسان اجمالًا مىفهمد كه علم‌ها از جاى ديگر سرچشمه مىگيرد . بدين سان مىفهميم اين امورى كه چه در خواب و يا بيدارى ديده مىشود امورى ثابت در جهان ديگر است كه به مراتب از اين جهان بالاتر و بهتر مىباشد . ( ص 238 ) .